کارکردگرایی ساختاری(منبع ریتزر)
1.سه جامعه شناس برجسته قدیمی،اگوست کنت، هربرت اسپنسر و امیل دورکیم بر کارکارکردگرایی ساختاری از همه بیشتر تاثیر داشته اند.(ص121)
1-1.کارکردگرایان ساختاری ،به ویژه کارکردگرایان اجتماعی ،رهیافت کلان را در بررسی پدیده های اجتماعی پذیرفته اند.
1- دو نمونه جامعه شناسی پدیده شناختی:
1)کنش متقابل رودر رو 2)ساخت اجتماعی واقعیت
ساتاس و وکسلر پیتر برگر و تامس لاکمن
تاکید برسطح خُرد تلفیق بینش های پدیده شناختی تنگ دامنه با
کارهای جامعه شناختی سنتی تر و پهن دامنه
2- فرضیه سا تاس و وکسلر:
2-1کنش متقابل رو در رو مبنای پدیده های اجتماعی پیچیده تر و پهن دامنه تر است.
ویلیام اسکیدمور
1.این نظریه به مبادله اعیان یا احساسهای با ارزش بین افراد به عنوان مبنایی برای نظم اجتماعی توجه دارد.
1.2 عموما درباره چیزهای غیر ملموسی مانند تکریم ،علاقه ،همکاری،و تایید است.
1.3 واژه مبادله پرهیز از چیزهایی مانند رنج ،هزینه ،شرمساری و جز اینها را نیز شامل میشود و گاهی او قات فرصتها ،امتیازات ،یا بعضی از جنبه های تطبیقی روابط انسانی را نیز در بر میگیرد.(ص79)
2.جرج هومنز یکی از بنیانگذاران جدید نظریه مبادله است.
وبر
تاریخ و جامعه شناسی:
علوم تاریخی و جامعه شناختی ،علاوه بر تعبیر تفهمی میخواهند در عین حال تبیین علی نیز
ارائه دهند. (آرون،ص580)
به عقیده وبر پژوهش علی میتواند در دو جهت پیش رود :
1-1 علیت تاریخی :
اوضاع و احوال یگانه ای را که موجب رویدادی شده اند تعیین میکند
1-2 علیت جامعه شناختی :
میان دو نمود نسبتی منظم وجود دارد.
مثال : نمود الف کم وبیش بشدت باعث تسهیل نمود ب میشود.
(آرون،ص580)
1. مشکل علیت تاریخی :
تعیین نقش سوابق گوناگون در منشاء یک رویداد است. (آرون،ص580)
3 .شیوه ای تعیین نقش سوابق :
3-1 باید خصوصیات منحصر به فرد تاریخی {رویدادی } را که مدعی پیدا کردن علل آن هستیم ساخت.
مثلا با ساختن خصوصیت یک رویداد مثل مشروطیت میتوان خصائص ذاتی رویداد را با دقت
تعیین کرد. (آرون،ص580)
به عبارت دیگر نخستین قاعده روش شناسی علی ،در تاریخ یا جامعه شناسی اینست که خصائص ذاتی رویداد منحصر به فرد تاریخی که ما در صدد تیبیین آن هستیم بدقت تعیین شود. (آرون،ص581)
3-2 باید نمود تاریخی را به عناصر سازنده آن تجزیه کرد.
نسبت علی همواره نسبتی جزئی است که میان برخی از عناصر رویداد منحصر به فرد تاریخی و بعضی از داده های قبلی ساخته میشود. (آرون،ص581)
3-3 اگر آن نوع پیامد منحصر به فردی که یکبار بیش اتفاق نیافتاده مورد نظر باشد تا بتوان به تعیین علی اش رسید ،پس از تحلیل رویداد منحصر به فرد تاریخی و سوابق آن باید با تجربه ای ذهنی فرض کرد که چگونه میشد اگر یکی از عنصر سابقه این رویداد صورت نمیپذیرفت یا به نحوی متفاوت صورت میپذیرفت. (آرون،ص581)
3-4 تحلیل علی در انطباق با پیامد منحصر به فرد تاریخی ،باید از مسیر تغییر غیر واقعی یکی از عناصر بگذرد تا به پرسش :
اگر این عنصر نبود یا به نحوی دیگر بود ،چه میشد پاسخ دهد.
انتقاد :
اگر آنچه رویدادها است اتفاق نمی افتااد ،چگونه ممکن بود بدانیم چه چیزی اتفاق خواهد افتاد ؟
(آرون،ص581)
4. تحلیل علی تاریخ بر انست که تاثیر اوضاع و احوال کلی و کار آئی فلان رویداد یا فلان شخص ،در لحظه ای معین را نشان بدهد.
4-1 تحلیل علی گذشته از آن رو جالب است که افراد و رویدادها نقشی در تاریخ داشته اند و جهت تحول تاریخی از قبل معین نبوده . (آرون،ص583)
5 .روش شناسی انتزاعی وبربا نوعی فلسفه تاریخ پیوند دارد.
5-1 کار وبراینست که به تجربه خود انگیخته و اصیل انسان تاریخی یعنی کسی که پیش از
آنکه تاریخ و زیر تاثیر آن قرار دارد ،شکل منطقی میدهد.
5-2 شیوه درک علیت تاریخی ،به عنوان یک مشی اساسی ،شیوه بازسازی رویداد تاریخی است با این فرض که اگر یکی از عوامل مقدم بر رویداد تاریخی به شکلی روی داده است وجود نمیداشت یا به نحو دیگری تحقق پیدا میکرد چه پیش می امد؟
(آرون،ص583)
به عبارت دیگر ،بازسازی رویداد رخ نداده وسیله ایست ضروری برای درک این که رویدادها در واقع چگونه صورت گرفته اند. (آرون،ص583)
6.سوال : باز سازی کی رویداد رخ نداده چگونه ممکن است ؟
6-1 پاسخ : کافی است از همان واقعیت تاریخی به نحوی که اتفاق افتاده است آغاز کنیم تا
نشان داده شود که اگر این یا آن عامل مقدم بر رویداد اتفاق نمی افتاد یا به نحوی دیگر اتفاق
می افتاد ،رویداد مورد نظر ماهم چیزی متفاوت ازآنچه هست میشد. (آرون،ص583-584)
6-2 نقش اشخاص یا حوادث در منشاء رویدادهای تاریخی ،از داده های نخستین و بی واسطه
است. (آرون،ص584)
6-3 گاه از طریق مقایسه میتوان وسیله ای پیدا کرد که اگر هم باز سازی عنصر رخ نداده تحول تاریخی به تفصیل میسر نباشد احتمال وقوع تحول اما به صورتی دیگر امکان پذیر بنماید.
(آرون،ص584)
6-4 شایستگی این نوع تفسیر آنست که کارائی اشخاص یا رویدادها را باز مینماید و نشان میدهد که جریان تحول تاریخ از پیش تعیین شده نیست و مردان عمل قادرند بر آن تاثیر بگذارند. (آرون،ص585)
6-5 نشان دادن اینکه چگونه پدیده هائی جزئی قادرند تعیین کننده حرکتی با برد قبل ملاحظه ای باشند بازشناسی بعد بی قینی و احتمال در رویدادهای گذشته است که خصلت ویژه ای به ان رویدادها ،آنچنانکه ما تجربه شان میکنیم یا آنچنان که هر مرد عمل درکشان میکند ،میدهد. (آرون،ص586)
7. هر قدر مورخ قضایای عام بیشتری در اختیار داشته باشد که بر اساس آنها بتوان تحولات رخ نداده تاریخ را بازسازی کرد یا احتمال وقوع یک رویداد معین به تبع این یا آن عامل مقدم را نشان داد،تحلیل علیت تاریخی دقیق تر صورت خواهدگرفت.
(آرون،ص586)
7-1 به عبارت کلی تر ،تمامی اندیشه علی وبر به صورت بحث از احتمال یا شانس بیان میشود.
7-2 به عقیده وبر این نوع قضایای مربوط به تعیین شدگی عنصری از جامعه توسط عنصری دیگر ،می بایست همه به زبان احتمال بیان شوند. (آرون،ص586)
7-3 پس تمامی جامعه به طور یکجانبه ،با یک عنصر خاص (اقتصادی ،سیاسی و...) تعیین نمیشود. (آرون،ص586)
8. وبر نسبتهای علی جامعه شناسی را چون نسبتهائی جزئی و محتمل تصور میکند .
8-1 جزئی بودن این نسبتها از انجاست که پاره ای معین از واقعیت ،پاره ای دیگر از واقعیت را محتمل یا نامحتمل می سازد. (آرون،ص586)
8-2 نسبتهای علی جزئی ،غیر کلی اند وبیان کننده یک خصلت احتمالی اند.
9. نظریه علیت که جزئی نگر و تحلیلی است در رد تعبیر عامیانه مادیگرائی تاریخی است.
9-1 این نظریه احتمال این را که یک عنصر همه جنبه های دیگر واقعیت را تعیین کند بی آنکه خود تحت تاثیر آنها قرار بگیرد منتفی میداند. (آرون ، ص587)
9-2 منتفی بودن تعیین مجموعه جامعه توسط یک عنصر متضمن این مطلب نیز هست که مجموعه جامعه آینده هم نمیتواند بر اساس این یا آن ویژگی جامعه موجود تعیین میشود.
10. علوم مربوط به واقعیت بشری فقط در صورتی علم محسوب میشوند که بتوانند به اثبات قضایای عام برسند.
10-1 پس میان تتحلیل رویدادها و اثبات قضایای عام ارتباطی درونی موجود است
10-2 تفهم تاریخی مستلزم کاربرد قضایای عام است و اینگونه قضایا را هم فقط بر اساس تحلیلها و مقایسه های تاریخی میتوان اثبات کرد. (آرون ، ص588)
11. قبول همبستگی میان تاریخ وجامعه شناسی در مفهوم نوع عالی که به یک معنا کانون مرکزی آئین معرفت شناختی وبر را تشکیل میدهد قرار میگیرد. (آرون ، ص588)
11-1 مفهوم نوع عالی نقطه تلاقی نهایی چندین گرایش از گرایشها ی اندیشه وبری است.
11-2 نوع عالی با مفهوم تفهم پیوند دارد زیرا هر نوع عالی یی ،سازمانی متشکل از روابط معقول است که یا خاص یک مجموعه تاریخی اند یا ویژه پیامدی رویدادها. (آرون ، ص588)
11-3 نوع عالی با فرایند پیشرفت عقلانیت مربوط است.
11-4 ساختمان انواع عالی بیانی از کوشش همه موارد علمی برای مفهوم کردن ماده از طریق کشف عقلانیت درونی آن است. (آرون ، ص588)
11-5 نوع عالی سبب میشود که رویدادهای تک یا مجموعه های تاریخی را بتوان درک کرد.
11-6 نوع عالی اما درکی جزئی از یک مجموعه کلی است. (آرون ، ص588)
11-7 دشواری مفهوم نوع عالی در نظریه وبر اینست که این مفهوم هم معرف کلیه مفاهیم علوم مربوط به فرهنگ است و هم مبین بعضی اقسام معین مفاهیم.
گرایش به بازسازی نوع عالی در همه مفاهیم به کاررفته در علوم فرهنگ
(آرون ، ص588،589)
12. منظور از گرایش به بازسازی نوع عالی :
که کلیه این نوع مفهومها خواه مفهوم دین ،نبوت ..از نوعی پرداخت ذهنی یا عقلانیت بر خوردار است. (آرون ، ص589)
13. شغل جامعه شناس :
عبارت است از بیان واقعیت اجتماعی یا تاریخی به صورتی معقول تر از آنچه در تصور تجربه کنندگان ان واقعیت وجود داشته است. .
یک مفهوم تاریخی جامع ناظر بر خصلت نوعی یا خصلت ذاتی است. (آرون ، ص589)
14. 3 قسم مفهوم نوع عالی از دید وبر :
14-1 نوع عالی رویدادهای منحصر به فرد تاریخی
مثال : سرمایه داری یا شهر غربی (آرون ، ص590)
14-1-1 نوع عالی در این معنا بازسازی معقول یک واقعیت تاریخی کلی و خاص است.
14-1-2 کلی : مثلا اصطلاخح سرمایه داری معرف مجموعه یک نظام اقتصادی
14-1-3 خاص : سرمایه داری از دید وبر فقط در جوامع غربی نوین (آرون ، ص590)
14-1-4 نوع عالی یک رویداد منحصر به فرد تارخی بازسازی بخشی از کلیت واقع است:
یعنی جامعه شناس از بین همه ویژگی های یک مجموعه تاریخی برخی خطوط بارز را برای بازسازی یک کل معقول بر میگزیند. (آرون ، ص590)
14-2 معرف عناصر انتزاعی واقعیت تارخی است که در بسیاری از اوضاع و احوال میتوان بازیافت. (آرون ، ص590)
این انواع عالی از عناصر مشخص کننده جامعه ،از لحاظ درجه انتزاع در سطوح گوناگون قرار دارند. (آرون ، ص591)
14-3 از طریق بازسازی عقلانیت بخش رفتارهای دارای یک خصلت خاص بدست می آید.
ماکس وبر:
نظریه علم:
برای مطالعه نظریه وبر درباره علم باید از طبق بندی انواع کنشها شروع کرد.
1.وبر کنشها را به 4 نوع متمایز تقسیم میکند:
1-1 کنش عقلانی معطوف به هدف
1-1-1 مترادف همان کنش منطقی پارتو است
1-1-2 فاعل کنش هدفی روشن در نظر دارد و همه وسائل را برای رسیدن به آن با هم به کار میگیرد (آرون،ص566)
مثال: مهندسی که پلی را میسازد
نکته:
تفاوت با پارتو:
عقلانی بودن نسبت به هدف بیشتر به تبع شناختهای فاعل کنش تعریف شده است تا به تبع شناختهای ناظر کنش. (آرون،ص566)
1-2 کنش عقلانی معطوف به ارزش
1-2-1 فاعل کنش ،با پذیرش خطرها ،به نحوی عقلانی رفتار میکندبرای آنکه به تصوری که خود وی از افتخار دارد وفادار بماند
مثال :ناخدائی که همراه با کشتی اش به غرق شدن در دریا تن در میدهد.
(آرون،ص567)
1-3 کنش انفعالی یا عاطفی
1-3-1 به طور بی واسطه ناشی از حال وجدانی یا خلق فاعل است.
1-3-2 کنش در واقع عبارت از واکنشی عاطفی است که فاعل کنش در اوضاع و احوالی معین نشان میدهد.
مثال :سیلی ای که مادر به دلیل غیر قابل تحمل بودن رفتار فرزند به گوش وی مینوازد. (آرون،ص567)
1-4 کنش سنتی
1-4-1 از عادت ها،عرف یا باورهایی که طبیعت ثانوی فاعل را تشکیل میدهند برمیخیزد.
1-4-2 فاعل کنش فقط به انگیزه بازتابهایی که بر اثر ممارستهای طولانی در او ریشه دوانیده عمل میکند. (آرون،ص567)
2.جامعه شناسی علم تفهمی کنش اجتماعی است
2-1 تفهم مستلزم درک معنایی است که فاعل کنش برای رفتار خویش میپذیرد
2-2 پارتو منطق کنشها را با استناد به شناختهای ناظر کنش می سنجد
2-3 در حالیکه ؛هدف وبر عبارتست از تفهم معنائی که هر فاعل رفتار به رفتار خاص خویش میدهد (آرون،ص567)
2-4 تفهم معانی ذهنی مستلزم طبقه بندی انواع رفتارهاست که به درک ساخت معقول رهنمون میشود.
نحوه تفسیری که وبر از دوران معاصر ارائه میدهد تا حدی تابع همین طبقه بندی کنشهاست.
این نوع طبقه بندی کنشها با چیزی که کانون تفکر فلسفی ماکس وبر را تشکیل میدهد،یعنی با همبستگی علم و سیاست یا استقلال آنها نسبت به یکدیگر ،رابطه دارد. (آرون،ص568)
3.کنش دانشمند یک کنش عقلانی معطوف به هدف است
3-1 هدف دانشمند اینست که به قضایای واقع نگر ،به روابط علت ومعلولی یا به تفسیرهائی تفهمی که اعتبار عام داشته باشند برسد. (آرون،ص569)
3-2 پژوهش علمی نیز مثال اعلائی از کنش عقلانی معطوف به هدف است.
3-3 کنش علمی تلفیقی است از کنش عقلانی معطوف به هدف و کنش عقلانی معطوف به ارزش.
4. علم بنا به تلقی او جنبه ای از فرایند پیشرفت عقلانیت است که از ویژگی های نوین جوامع غربی میباشد. (آرون،ص569)
4-1 علم اثباتی وعقلانی که وبر بدان علاقمند است2 خصلت دارد:
1. ناتمامیت ذاتی 2. عینیت
4-1-2 عینیت عبارت از اعتبار علم در نظر کلیه کسانی که جویای این نوع حقیقت اند و امتناع آنان از توسل به احکام ارزشی. (آرون،ص569)
5.به نظر وبر ناتمامیت خصلت بنیادی علم نوین است.
5-1 علم نوین علمی ذاتا در حال تحول است و معطوف به هدفی است که خود در بی نهایت واقع شده است. (آرون،ص570)
6.به نظر وبر اعتبار عام علم بدان معنا است که دانشمند احکام ارزشی،یعنی گزینشهای زیباشناختی یا سیاسی خویش را در نتایج پژوهش خود دخالت ندهد. (آرون،ص571)
6-1 اینکه گزینشهای دانشمند در جهت دادن به کنجکاوی اش بروز میکند
با اعتبار عام علوم تاریخی و جامعه شناسی منافاتی ندارد. (آرون،ص571)
7.خصلتهای اصیل و متمایز کننده علوم تاریخی و اجتماعی عبارتند از:
1.تفهمی بودن
2.تاریخی بودن
3.ناظر بر فرهنگ بودن (آرون،ص571)
8.اصطلاح تفهم در حوزه نمودهای طبیعی:
8-1. برای آنکه احساسی از فهم نمودها و داشته باشیم ،لازم است آنها را با قضایایی بیان کنیم که به تجربه ثابت شده است.
تفهمی با واسطه (آرون،ص571)
8-2 اما در مورد رفتار بشری تفهم ما به یک معنا تفهمی بی واسطه است .رفتار بشری رفتاری در ذات خود معقول است و این خود ناشی از استعداد آگاهی است.
(آرون،ص571)
8-2-1 منظور از معقول بودن:
دانشمند اینگونه رفتارها را بر اساس متون یا اسناد به تدریج بازسازی کند.
(آرون،ص571)
8-2-2 رفتارها در داخل چهار چوب معینی فهمیدنی اند،ولی بیرون از آن چهارچوب نسبت موجود میان حال وجدانی و حال جسمانی یا روانی ،حتی اگر تبیین شدنی باشد ،دیگر فهمیدنی نیست. (آرون،ص572)
8-3 این تمایز نقطه آغاز فکر وبر است مبنی بر اینکه رفتارهای اجتماعی حوزه عظیمی را عرضه ممیدارند که جامعه شناس میتواند از آنها تفهمی مانند تفهم روانشناس در زمینه کار خویش داشته باشد.
(آرون،ص573)
8-4 از توانایی ما در تفهم این نتیجه به دست می آید که چون میخواهیم موضوعی خاص ومنفرد را درک کنیم ابعاد اساسا تاریخی مساله ،در علومی که واقعیت بشری موضوع مطالعه آنهاست اهمیت و بردی پیدا میکنند که در علوم طبیعت هرگز نمیتواند مطرح باشد. (آرون،ص573)
9. در علومی که واقعیت بشری موضوع مطالعه آنهاست 2 جهت را باید از هم تمیز داد:
9-1 جهت تاریخی : توصیف آنچه یک بار روی داده و هرگز دوباره تکرار نخواهد شد
9-2 جهت جامعه شناختی : بازسازی مفهومی نمادهای اجتماعی و کارکردها آنها .
ایندو مکمل یکدیگرند. (آرون،ص573)
9-3 انگاه که موضوع دانش امری بشری است توجه به ویژگی های خاص یک فرد ،یک دوره زمانی ،یا یک گروه ،همانقدر مشروع است که توجه به قوانین حاکم بر کارکرد و تحول جوامع. (آرون،ص573)
9-4 علومی که واقعیت بشری موضوع مطالعه آنهاست ,علوم فرهنگ اند ،کوشش آنها اینست که آثار آفریده آدمیان در جریان تحول تاریخی آنان را فهم یا تبیین کنند.
(آرون،ص571)
10. علم در نظر وبر:
کوشش در تفهم وتبیین ارزشهایی که آدمیان به انها گرویده اند و آثاری که آدمیان پدید آورده اند
(آرون،ص573)
10-1 آثار بشری ،آثاری آفریننده ارزش ها یا آثاری هستند که تعریف آنها مباتنی بر استناد به ارزش ها ست.
10-2 هدف ویژه علم اعتبار عام است. علم بنا به مفهوم وبری آن رفتاری عقلانی است که هدفش رسیدن به احکام واقع نگر با اعتبار عام است. (آرون،ص574)
سوال :
چگونه ممکن است چنینی احکامی را درباره آثاری که بنا به تعریف از آفریده های ارزشی محسوب میشوند بیان داشت؟
پاسخ وبر:
باید حکم ارزشی را از رابطه با ارزشها تمیز داد
10-3 احکام ارزشی ،احکام شخصی و ذهنی اند ،هر کس حق دارد که آزادی را ارزش مثبت یا منفی ،اساسی یا فرعی بداند.
حکم ارشی یک تصدیق اخلاقی یا حیاتی است و رابطه با ارزشها نوعی شیوه انتخاب و تنظیم علم عینی. (آرون،ص574)
سوال :
چرا باید ماده تاریخی یا جامعه شناختی را به ارزشها ربط داد؟
پاسخ :
دانشمند برای پروراندن موضوع مطالعه اش ،ناگزیر از انتخاب در واقعیت است.
انتخاب پدیده ها و شکل دادن به مفهومها مستلزم کاربرد شیوه ای از نوع شیوه رابطه با ارزشهاست. (آرون،ص575)
11. وبر تضاد مفهوم بازسازی کلیت بخش با بازسازی خصوصیت بخش در پرتو ارزشها را از لیکرت اقتباس کرده بود. (آرون،ص577)
11-1 موضوع جالب در تضاد این 2 مفهوم :
بخشی از فائده کار تاریخی یا جامعه شناختی اینست که مسائل این 2 علم توسط خود مورخ یا جامعه شناس طرح میشوند.
11-2 انگیختگی و جهت گیری علوم انسانی ناشی از پرسش هایی است که دانشمندان این علوم در برابر واقعیت طرح میکنند. (آرون،ص577)
پرسش هایی که وبر بر اساس آنها توانسته سهم خویش را در جامعه شناسی دین ،سیاست و جامعه کنونی ادا کند ،همه پرسشهای هستی نگرانه اند. (آرون،ص578)
12. جامعه شناسی وبر ملهم از نوعی فلسفه هستی نگر است که پیش از آغاز پژوهش 2 چیز را نفی میکند :
12-1 هیچ علمی نمیتواند به آدمیان بگوید چگونه باید زندگی کنند یا به جوامع بیاموزد چگونه باید خود را سازمان دهند.با این انکار در برابر دورکیم قرار میگیرد. (آرون،ص578)
12-2 هیچ علمی نخواهد توانست به بشر بیاموزد که اینده اش چه خواهد بود.با این انکار در برابر مارکس قرار میگیرد. (آرون،ص578)
13 تمایزی که وبر میان حکم ارزشی و رابطه با ارزشها میپذیرد 2 مسله بنیادی دیگر را مطرح میکند :
13-1 از آنجا که انتخاب وساختمان موضوع علم وابسته به پرسش هائی است که شخص ناظر طرح میکن،پس نتائج علمی ،ظاهرا ،بسته به کنجکاوی دانشمند و بسته به شرائط تاریخی دربر گیرنده وی نتایج نسبی اند. (آرون،ص578)
سوال1 :
علمی که خود تحت تاثیر پرسش های متغیر دانشمندان هدایت میشود چگونه خواهد توانست به رغم همه اینها به اعتباری عام دست یابد؟
سوال 2 :چرا احکام ارزشی را باید احکامی دانست که اساسا دارای اعتبار عام نیستند،چرا اینگونه احکام ،احکام شخصی یا هستی نگر ،یعنی ضرورتا متناقض؟
(آرون،ص579)
سوال 3 : پس آن مشی هائی که بر اساس آنها میتوان ،وراء این انتخاب شخصی ،اعتبار عام نتائج علم را تضمین کرد کدامند؟ (آرون،ص579)
پاسخ وبر :
نتائج علمی را باید،با انتخابی شخصی به کمک شیوه هایی بدست آورد که قابل وارسی اند
وهمه اذهان ناگزیر به تصدیق آنها هستند.
14. او میکوشد نشان دهد که علم تاریخی،علمی عقلانی و اثبات پذیر است که هدفش فقط رسیدن به قضایائی از نوع قضایای علمی است که صحت و سقم آنها را میتوان اثبات کرد.
(آرون،ص579)
15.قضایای تاریخی یا جامعه شناختی ناظر بر پدیده های مشاهده شدنی هستند و هدف آنها کشف واقعیتی معین ،یعنی رفتار بشری است به همان معنایی که خود فاعلان رفتار برای آن قائل اند. (آرون،ص579)
16.وبر همانند پارتو جامعه شناسی را علم رفتار بشری ،به عنوان رفتار اجتماعی میداند.
17. وبر رفتارهای اجتماعی را مطالعه میکند،بر معنای تجربه شده یا حسی شخصی تاکید دارد. (آرون،ص579)
18.کوشش جامعه شناس درک این مطلب است که چگونه آدمیان صور بی شماری از هستd را تجربه کرده اند که فهم آنها جز در پرتو دستگاه خاص باورها و دانش همان جامعه مورد نظر میسر نیست. (آرون،ص580)
صور بنیانی حیات دینی:
1)گویاترین کتاب وی از لحاظ روشن کردن منبع الهام فکری اوست.
2)موضوع:ساختن نظریه ای عمومی درباره دین بر اسا س تحلیل ساده ترین و بدوی ترین نهادهای دینی.
یعنی:
بنا کردن نظریه ادیان عالی تر بر اساس بررسی صور بدوی دینی . (آرون،ص391)
3)توتم پرستی:
بیانگر ذات دین است
درک ذات یک نمود اجتماعی با مشاهده بنیانی ترین صور آن امکان پذیر است. (آرون،ص391)
4- در جوامع فردگرای و عقل باور امروزی ،اقتدار عالی اخلاقی و فکری در اختیار علم است
4-1 در گذشتن از حد آموزشهای علم امکانپذیر است
4-2 لکن انکار کردن آنها امکانپذیر نیست
4-3 اما همین جامعه فردگرا و عقل باور نیز به اعتقادهای مشترک نیازمند است.
4-4 علم دین امکان بازسازی باورهای لازم برای اجماع اجتماعی را نشان میدهد.
نتیجه:
صور بنیانی حیات دینی،در حکم راه حل دورکیمی تضاد موجود میان علم و دین است. (آرون،ص392)
4-5 علم با کشف واقعیت عمیق همه ادیان:
الف:دین دیگری ایجاد نمیکند
ب: این اعتماد را به وجود می آورد که جامعه قادر است در هر دوره خدایان مورد نیاز خویش را بسازد. (آرون،ص392)
5. ذات دین به نظر دروکیم:
تقسیم جهان به دو دسته نمودهای لاهوتی وناسوتی.
5-1 مقوله دینی بر اساس تمایز 2 بخشی جهان،بخش ناسوتی و لاهوتی ساخته شده است . (آرون،ص393)
5-2 بخش لاهوتی مرکب از:
مجموعه ای از چیزها،باورها و مراسم.
5-3 هرگاه امور لاهوتی با هم روابطی از نوع هماهنگی یا تبعیت داشته باشند.
5-4 به نحوی که تشکیل دستگاهی برخوردار از نوعی وحدت درونی ومستقل از هر دستگاه دیگری را بدهند.
5-5 در این صورت مجموعه باورها و مراسنم مربوط به آنها،مذهبی را به وجود می آورند. (آرون،ص393)
در نتیجه مذهب مستلزم :
1. وجود امر لاهوتی
2. سپس سازمان یافتن باورهای مربوط به ناسوتی.
3. و بالاخره مستلزم مراسم واعمالی است که به نحوی کم و بیشمنطقی مشتق از باورها هستند. (آرون،ص393)
6.تعریف مذهب:
6-1عبارت از دستگاهی همبسته از باورها واعمال مربوط به امور لاهوتی (مجزا،ممنوع)
6-2 این باورها و اعمال همه کسانی را که پیرو آنها هستند در یک اجتماع اخلاقی به نام کلیسا متحد میکند
(به نقل از کتاب صور بنیانی حیات دینی،ص65)(آرون،ص394)
7. تعابیر قبلی درباره دین:
1. جان پرستی :
باور مذهبی را نوعی اعتقاد به جانها یا ارواح میداند.
2. طبیعت پرستی :
پرستش مذهبی نیروهای تغییر شکل یافته طبیعت از جانب آدمیان است.
(آرون،ص394)
8.رد تعابیر قبلی :
اگر مذهب عبارت از دوست داشتن جانهای غیر واقعی یا نیروهای فوق طبیعی ،که ترس آدمیان صورت دیگری یه انها داده است،میبود،چیزی جز نوعی توهم جمعی نمیتوانسست باشد. (آرون،ص394)
9.تعبیر خود دورکیم درباره پرستش مذهبی:
پرستش مذهبی،پرستش جامعه به صورتی دیگر است.
10.هدف نظریه دینی دورکیم :
بنیاد واقعیت موضوع ایمان را ثابت کند،بی آنکه محتوای فکر مذاهب سنتی را بپذیرد . (آرون،ص394)
ذات دین در امر مقدس است.
تنها جامعه است که به خودی خود یک واقعیت لاهوتی است.
جامعه از سنخ واقعیات طبیعی است لکن ورای طبیعت است.
جامعه هم علت نمود دینی است
هم توجیه کننده تمایزی که میان امر لاهوتی وامر ناسوتی دیده میشود.
(آرون،ص395)
11.توتم پرستی از دید دورکیم :
11-1 توتم پرستی همانا ساده ترین شکل مذهب است
11-2 چنین تصدیقی متضمن تصور تحول گرایانه از تاریخ مذهب است.
11-3 یک منشاء مذهبی واحد وجود دارد که بتدریج در طول تاریخ تحول پیدا میکند. (آرون،ص397)
11-4 در نظریه دورکیم،ذات دین فقط بر اساس یک مورد خاص دنبال شده واین فرض پذیرفته شده است که آن مورد خاص بیان کننده عنصر ذاتی همه نمودهای نوع خود است. (آرون،ص397)
11-5 تحلیل توتم پرستی با استفاده از مفاهیم کلان و توتم :
11-5-1 کلان:
یک گروه خویشاوندی است که بر اساس پیوندهای همخونی تشکیل نشده است.
11-5-1 هویت خویش را با پیوند دادن خود به یک گیاه یا یک حیوان بیان میکند. . (آرون،ص397)
11-5-2 توتم:
اشیاء توتمی دارای نشان توتم می بایست رفتارهایی خاص از سنخ رفتارهای مذهبی را سبب شوند.
11-5-2 اعضای کلان باید از خوردن توتم یا اشیائی که از شمار اشیاء مقدس توتمی اند بپرهیزند یا انکه باید نسبت به آنها به شکل مخصوص ادای احترام کنند. (آرون،ص398)
12.تمامی واقعیت اجتماعی به 2 دسته بنیادی تقسیم میشود:
12-1 اشیاء ناسوتی ،که انسان در برابر آنها به شیوه ای اقتصادی رفتار میکند،چرا که فعالیت های اقتصادی نمونه کامل فعالیت ناسوتی است.
12-2 جهانی از اشیاء لاهوتی،گیاهان ،حیوانات ،تصویرهای گیاهان و حیوانات،وافرادی که بعلت بهره مندی از عنصر مقدس کلان فجزئ امور لاهوتی اند؛این جهان مرکب از چیزهای لاهوتی به نحوی کم وبیش منظم سازمان پیدا میکند. (آرون،ص398)
13.به نظر او تنها چیز مقدم از لحاظ تاریخی و منطقی ،همانا توتم پرستی کلان است.
این تز،تزی اساسی زیرا تقدم یا پیشینگی پرستش افراد را نسبت به خود جامعه را نشان میدهد.
خاستگاه آغازین توتم پرستی همانا تشخیص امر لاهوتی است .
امر لاهوتی نیرویی است که از خود اجتماع گرفته شده است و بالاتر از همه افراد است. (آرون،ص399)
نتیجه :
همه باورها و اعمال توتمی ،ذاتا؛با هرنوع باور و اعمال مذهبی همانند به نظر میرسد. (آرون،ص399)
14. برای آنکه چیز مقدسی وجود داشته باشدلازم است که:
14-1 افراد میان چیزهای ناسوتی وروزمره از یک سو
14-2 وچیزهای طبیعتا متفاوت و بنابراین ،مقدس ،از سوی دیگر تفاوت بگذارند. (آرون،ص399)
15.در صور بنیانی مفهوم مرکزی تعبیر دین ،مفهوم قدرتی بی نام و پراکنده است.
16.سوال : چرا جامعه تبدیل به موضوع پرستش و اعتقاد میشود؟
پاسخ دورکیم : جامعه به خودی خود بهره ای از تقدس دارد.
16-1.شکی نیست جامعه با همان اثری که بر اذهان میگذارد،همه تواناییهای لازم را برای بیدار کردن احساسی ملکوتی در آنها داراست،زیرا،جامعه نسبت به اعضای خود همان مقامی را دارد که خدا نسبت به مومنان از آن برخوردار است. (آرون،ص400)
16-2.از آنجا که جامعه طبیعتی خاص خود دارد،که متفاوت از طبیعت ما افراد است،هدفهایی خاص خود را هم دنبال میکند؛لکن چون نمیتواند جز با واسطه ما به آن هدفها برسد با ابهت تمام از ما یاری می طلبد و ما را به انواع زحمات و فداکاریها که زندگی اجتماعی بدون آنها ناممکن است وامیدارد. (آرون،ص401)
جامعه پیدایش اعتقادها را هم آسا نتر میکند زیرا افراد،که در غلیان ناشی از اعیاد و جشنهای اجتماعی،نسبت به هم نزدیک شده ،نوعی همدلی با هم پیدا میکنند استعداد بروز دادن حالت ملکوتی را دارا هستند.
(آرون،ص401)
درواقع تسلط جامعه بر وجدانهای فردی بیش از آنچه به برتری جسمانی مربوط باشد به اقتدار اخلاقی که جامعه از آن برخوردار است مربوط است. تسلیم ما در برابر جامعه ،قبل از هر چیز،برای آن است که جامعه موضوع یک احترام حقیقی از جانب ماست.
(به نقل از کتاب صور بنیانی حیات دینی،ص296-295) (آرون،ص401)
این چیز خارق العاده که هم درون فرد و هم ماورای ذهن فردی است،درست همان نیروی جمعی است،این چیز ضمنا همان امر لاهوتی است. (آرون،ص403)
17. 2شکل تعبیر جامعه شناختی دین در نزد دورکیم :
17-1 آدمیان در توتم پرستی ،بی انکه خود بدانند جامعه را میپرستند یا اینکه ،ریشه امر لاهوتی قبل از هر چیزبه نیرویی جمعی و غیر شخصی که همانا تصوری از خود جامعه است مربوط میشود.
17-2 جوامع هنگامی که در حال جوشش و غلیان به سر میبرند که خود زاییده شدت نهایی حیات جمعی است،خدا آفرین یا مذهب آفرین میشوند.
(آرون،ص404)
مذهب از دید دورکیم :
شامل مجموعه ای از باورهاست،و این باورها خود توسط کلمات بیان میشوند:
یعنی به صورت اندیشه ای در می آیند که کم وبیش شکل دستگاه فکری
به خود گرفته است. (آرون،ص404)
18.اهمیت دو نمود اجتماعی ؛نمادها و مناسک؛از دید دورکیم :
بسیاری از رفتارهای اجتماعی آنقدر به خود چیزها مربوطند که به نمادهای آنها مربوطند.
مثال:در توتم پرستی ،ممنوعیتها فقط شامل حیوانات یا گیاهان توتمی نیست ،بلکه شامل اشیایی که حیوانات یا گیاهان توتمی بر آنها تصویر شده اند نیز هست. (آرون،ص404)
19.مناسک از دید دورکیم :
مناسک بر 3 قسمند:
مناسک منفی ،مثبت،نیایشی یا نذری
19-1 مناسک منفی :
همان ممنوعیتها هستند
که در جهت همه اعمال مذهبی زاهدانه بسط می یابد.
مثال: ممنوعیت خوردن ،لمس کردن (آرون،ص405)
19-2 مناسک مثبت :
از مناسک اشتراک روحی اند
اعمال مصرفی جز مناسک روحی اند
19-3 همه اینها وظیفه اجتماعی عمده ای بر عهده دارند (آرون،ص405)
19-4 هدف آنها :
حفظ جماعت،تر وتازه نگاهداشتن حس تعلق به گروه و مواظبت از اعتقاد و ایمان است.
19-5 مذهب فقط با اعمال عبادی ،که مظاهر باورها و شیوه های تجدید آنها هستند ،زنده میماند. (آرون،ص405)
20 .بالاخره دورکیم از بررسی توتم پرستی نظریه ای درباره جامعه شناسی شناخت استخراج میکند.
جامعه شناسی شناخت شامل 3 قضیه است :
20-1 صور ابتدایی طبقه بندی با تصویرهای مذهبی جهان که منتج از تصوری هستند که جوامع نسبت به خودشان و نسبت به دوگانگی جهان ناسوتی و جهان لاهوتی دارند مربوط اند.
(آرون،ص405)
مایه فکری دورکیم به طور کلی این است که ما موجودات جهان را از آن رو به گروههایی که جنس نامیده میشوند طبقه بندی کرده ایم که طبقه بندی جوامع بشری به عنوان نمونه پیش چشم ما بوده. (آرون،ص406)
طبقه بندی ها،خصلتهای اصلی ،خصلتهای فرعی،همه به تقلید از سلسله مراتب جامعه درست شده اند.
سلسله مراتب منحصرا امری اجتماعی است.فقط در جامعه است.
20-2 تجربه زندگی جمعی فکر نیرو را ایجاد میکند که تصور نیرویی ماورای نیروی افراد را به ما میدهد. (آرون،ص406)
20-3 او میکوشد ثابت کند که با نظریه جامعه شناسی شناخت ،به نحوی که وی طرح آن را میریزد وسیله غلبه بر تضاد گرایی و اعتقاد به تصورات پیشینی ماقبل تجربی فراهم شده است. (آرون،ص406)قواعد روش (تبیین):
هنگام تبیین هر پدیده اجتماعی؛باید:
1. جداگانه به جستجوی علت فاعلی موجد این پدیده پرداخت
2. ونیز به جستجوی وظیفه ای که پدیده مذکور بر عهده دارد پرداخت
3. علل فاعلی با وظائفی که پدیده بر عهده دارد متفاوت است(قواعد روش،ص110)
4.این وظیفه مختص حفظ علتی است که قبلا وجود داشته است و سرچشمه پدیده های مذکور است
۵. هر چند فایده واقعه آن چیزی نیست که آن را به وجود می آورد؛اما عموما شرط دوام و بقای واقعه مفید بودن آن است.زیرا همینکه واقعه ای خالی از فایده باشد به همین دلیل زیان بخش خواهد بود؛چه در این صورت واقعه مذکور خرج می تراشد بی آنکه چیزی از آن عاید گردد (قواعد روش،ص112)
برای تبیین واقعه حیاتی نشان دادن علت آن کافی نیست؛در بیشتر موارد باید سهم این واقعه را در ایجاد هماهنگی محیط بیرونی ودرونی نیز تعیین کند (قواعد روش،ص112)
خصوصیات پدیده اجتماعی:
1. صفت عمده این پدیده ها این است که می توانند شعورهای فردی را از بیرون زیر فشار قرار دهند (قواعد روش،ص115)
2. این قدرت نتیجه نیروهایی است که از فرد برتر است و بنابراین فرد را به درک آنها قادر نیست
3. سرچشمه این فشار خارجی که فرد تحمل میکند در خود او نیست ؛پس آنچه در درون او میگذرد نمی تواند مبین این فشار باشد (قواعد روش،ص116)
|
تفاوت خودداری فردی با جریانات جبر اجتماعی | |
|
1.از مرکز دور میشود |
1.رو به مرکز میرود |
|
2. در شعور افراد تشکیل میشود |
2.نخست در بیرون حیات فردی وجود دارد |
|
3.رفته رفته شکل خارحجی به خود میگیرد |
3. رفته رفته فرد را از خارج به هیات خود در می آورد |
(قواعد روش،ص116)
جامعه از نظر مکان و زمان بینهایت از فرد بالاتر و والاتر است
پس میتواند شیوه های عمل و اندیشه ای را که مهر قدرت او بر آنها خورده است بر فرد تحمیل کند
این فشار که وجه امتیاز وقایع اجتماعی است همان فشاری است که جمع یا همه بر فرد یا هر یک از افراد وارد میکنند (قواعد روش،ص116)
برای اینکه شعور اجتماعی بوجود آیند این شعورها باید به نحومعینی بهم بپیوندند وبا هم ترکیب شوند
در واقع ؛حیات اجتماعی نتیجه این ترکیب است و بالتبع این ترکیب است که حیات اجتماعی را تبیین میکند
فردیت روانی جامعه ؛از جنس جدید است (قواعد روش،ص117)
کنت:
اوعلت ترقی را؛ تمایل فطری به ترقی میداند
این نیرو ؛غریزه ای که آدمی را پیوسته به تحقق طبیعت خود سوق میدهد؟
(قواعد روش،ص122)
اسپنسر:
به نظر او نیروی محرک تطور بشر احتیاج به بیشترین سعادت است
از مفید بودن یک سازمان به علت وجود آن پی نمی بریم (قواعد روش،ص122)
علت موجبه هر واقعه اجتماعی را باید در میان وقایع اجتماعی مقدم جستجو کردنه در میان حالت شعور فرد (قواعد روش،ص122)
آنچه مقدم است هم در تعیین وظیفه و هم در تعیین علت موثر است
وظیفه واقعه اجتماعی تولید آثاری است که از لحاظ اجتماعی سودمند است
(قواعد روش،ص122)
نمی توان منکر شد :
اولا:وقایع اجتماعی از تنظیم و ترکیب خاص وقایع روانی حاصل میشود
ثانیا:این تنظیم و ترکیب با ترکیبی که خاص شعور فردی است و بتدریج وبیش از پیش عناصر نخستین را که منشا این ترکیب است تغییر میدهد بی شباهت نیست . (قواعد روش،ص123)
منشاء نخستین هر جریان اجتماعی را (صرف نظر از میزان اهمیتش) باید در ساختمان محیط اجتماعی درونی جستجو کرد. (قواعد روش،ص124)
2 دسته خواص محیط اجتماعی که در جریان پدیده های اجتماعی موثر است:
1. کمیت واحد های اجتماعی یا حجم اجتماع
۲.میزان مرکزیت جرم یا تراکم حرکتی (دینامیک) (قواعد روش،ص125)
مراد از تراکم اتحاد و اتصال اخلاقی است که اتحاد نوع اول وابسته به آن و عموما نتیجه آن است
تراکم حرکتی را از روی عده افرادی تعریف کرد که در واقع ؛گذشته از مناسبات تجاری؛دارای مناسبات اخلاقی است
میزان اتحاد واتصال اجزاءاجتماعی ؛بهتر از هر چیز نشان دهنده تراکم حرکتی است (قواعد روش،ص125)
حوادث کنونی حیات اجتماعی ناشی از پیشامدها ی گذشته وسوابق تاریخی ای است که سرچشمه حوادث کنونی را میسازد و در نتیجه :
تبیین اجتماعی منحصراعبارت از پیوند دادن حال به گذشته خواهد بود
مساله مقدم و موخر:
وظائف پدیده های اجتماعی را باید از پیوند دادن حال به گذشته خواهد بود
از میان تغییراتی که بر اثر این محیط پدید می آید آنهائی سودمندند که با حالت کنونی محیط مربوط باشند. (قواعد روش،ص130)
سازمان اجتماعی که کاملا مفید به حال بشریت باشد جز یک نوع نبوده و نمی تاند باشد و اجتماعات تاریخی گوناگون نیز صور تقریبی و متوالی همین طرح هستند. . (قواعد روش،ص130
تقسیم کار اجتماعی:
موضوع کتاب :مناسبات افراد با اجتماع
سوال:
1.چگونه مجموعه ای از افراد می توانند جامعه را تشکیل دهند؟
2.چگونه افراد تشکیل دهنده جامعه میتوانند شرط لازم برای هستی اجتماعی یعنی اجماع اجتماعی را تحقق بخشند؟
دورکیم برای پاسخ به این 2 پرسش 2 شکل همبستگی را از هم جدا میکند.
1-1افراد جامعه چندان تفاوتی با یکدیگر ندارند
1- 2 افراد به هم همانندند
1-3 افراد احساسات واحدی دارند
1-4 به ارزشهای واحدی وابسته اند
1-5 مفهوم مشترکی از تقدس دارند
1-6 جامعه منسجم است زیرا افراد هنوز تمایز اجتماعی پیدا نکرده اند
2-1 وحدت انسجام یافته اجتماع در آن ؛نتیجه تمایز اجتماعی افراد با هم است
2-2 افراد با هم متفاوتند
2-3 لزوم استقرار اجماع اجتماعی نتیجه وجود همین تمایزها ست
2-4 همبستگی مبتنی بر تمایز اجتماعی افراد در قیاس با اندامهای موجود زنده است
2-5 هر کدام از این اندام وظیفه خاصی دارند اما همگی برای حیات موجود زنده لازم اند
1.تمایز پذیری مشاغل
2. تعدد فعالیتهای صنعتی
که این دو مظهری از تمایذپذیری اجتماعی هستند
مظهر این تمایزپذیری از هم پاشیدگی ساختی و شالوده قطاعی یا تیره مانند جامعه است(آرون ؛ص364)
3.تعریف قطاع:
3-1 گروه اجتماعی که افراد با هم پیوند بسیار نزدیک دارند
3-2 نسبتا جدا از دیگر گروهها ودارای زندگی خاص خویش است
3-3 مستلزم وجود نوعی همبستگی مبتنی بر همانندی است
3-4 اما مستلزم جدایی از جهان خارج از گروه هم هست
3-5 سازمان قطاع با نمودهای عام تمایز پذیری اجتماعی متناقض است
نظریه کلی دورکیم:
تقسیم کار:
نخستین فکر اصلی دورکیم وجدان جمعی است.
4.تعریف وجدان جمعی بنا به تعریف تقسیم کار:
4-1 مجموعه باورها و احساسات مشترک در بین حد وسط اعضای یک جامعه
4-2 این مجموعه دستگاه معینی را تشکیل میدهد که دارای حیات خاص خویش است.
4-3 وجدان جمعی فقط در احساسات وباورهای حاضر در وجدانهای فردی وجود دارد(آرون؛ص364)
4-4 وجدان جمعی مظهر ساده یا معلول وجدانهای فردی نیست
4-5 درتمامی گستره جامعه پراکنده است
4-6 از شرایط خاصی که افراد در آن قرار دارند مستقل است
4-7 وجدان جمعی همواره یکی است
4-8 وجدان جمعی پیوند دهنده نسلهای متمادی به یکدیگر است
4-9 وجدان جمعی نوع روحی جامعه است(قبلی؛ص365)
5.چگونگی گسترش و نیروی وجدان جمعی ؛به تفاوت جوامع بستگی دارد
5-1-1جوامع دارای همبستگی مکانیکی وجدان جمعی بزرگترین بخش وجدانهای فردی رادربرمیگیرد
5-1-2 آن بخش از هستی های فردی که تابع احساسات مشترک است تقریبا معادل تمام هستی های فردی است
5-1-3 مهمترین بخش هستی فرد تابع فرامین و ممنوعیتهای اجتماعی است
5-1-4 ممنوعیتهایی که برای اکثریت اعضای گروه تحمیل میشوند؛منشاءش گروه است(قبلی؛ص365)
5-1-5 هر قدر وجدان جمعی قوی تر باشد خشم عمومی برضد جرم حادتر است
5-1-6 وجدان جمعی؛ جزئیات تفصیلی هر کردار و اعتقادی را تعیین کرده است(قبلی؛ص366)
5-2-1درجوامع دارای تمایزهای اجتماعی هرکس آزاد است در مقدار زیادی از اوضاع و احوال به دلخواه خویش فکر کند
5-2-2 در جوامع دارای همبستگی ارگانیکی ؛دایره عمل آن بخش از هستی که تابع وجدان جمعی است کاهش می یابد
5-2-3 واکنش های جمعی بر ضد جرم تضعیف میگردد
5-2-4 دامنه تعابیر فردی فرمانهای اجتماعی توسعه بیشتری می یابد(قبلی؛ص366)
6.فکر مرکزی دورکیم از تحلیل های بالا:
6-1 فرد از جامعه زاییده میشود نه جامعه از افراد
6-2 تقدم جامعه بر فرد 2 معنا دارد:
7.تقسیم کار از دید اقتصاد دانان:
تقسیم کار اجتماعی را ناشی از نفعی میدانند که افراد برای تقسیم وظایف ما بین خود به منظور افزایش بازده اجتماع داشته اند.(قبلی؛ص367)
8. تقسیم کار از دید دورکیم :
9 فکر اساسی دورکیم در بررسی تقسیم کار اجتماعی:
9-1 تقدم تاریخی جوامعی که در آنها آگاهی فردی پدیده ایکاملا از خود بی خود است
9-2ضرورت تبیین نمودهای فردی بر پایه وضع اجتماعی (قبلی؛ص367)
9-3 تقسیم کار اجتماعی نوعی ساخت پذیری تمامی جامعه است که تقسیم فنی یا اقتصادی کار مظهری از آن بیش نیست
10-دورکیم میگوید برای بررسی یک نومد اجتماعی به نحو علمی باید آن را به نحو عینی ؛یعنی از خارج درک و مطالعه کرد.
10-1 این عائم و نمودهای وجدانی در مورد تقسیم کار ؛همان نمودهای حقوقی اند
10-2 نوع حقوق وجود دارد که هر کدام مختص نوعی از همبستگی است
10-3حقوق تنبیهی که خطا ها یا جرم را کیفر میدهد.
10-4حقوق ترمیمی (تعاونی) احیای امور در صورت ارتکاب خطا؛یا ایجاد همکاری بین افراد است.(قبلی؛ص368)
10-3-1معرف وجدان جمعی در جوامع دارای همبستگی خود به خودی.
10-3-2هر قدر وجدان جمعی گسترده تر و نیرومندتر باشد؛تعداد کردارهایی که جرم شمرده میشوند بیشتر است.
10-3-3جرم به معنای جامعه شناختی ؛کرداری است که وجدان جمعی آن را ممنوع میداند
10-3-4جرم فقط از خارج و در قبال احوال وجدانی جامعه مورد بحث تعریف میشود
10-3-5مجرم کسی است که در یک جامعه معین از قواعد مدنی آن جامعه سرپیچی کرده است.
( قبلی؛ص368)
10-3-6اونظریه کیفر را نیز تبیین میکند:
نقش کیفر ؛ارضای وجدان جمعی است.زیرا همین وجدان جمعی است که با کردار یکی از اعضای اجتماع جریحه دار شده است.(قبلی؛ص369)
10-4-1 هدف عبارت از برگرداندن انتظام امور بر مدارعدالت و آنچنانکه انصافا می بایست باشند.
10-4-2 شامل تمام قواعدی است که هدف آنها ایجاد تعاون مابین افراد است.
10-4-3 حقوق اداری یا اساسی مانند حقوق تجاری از نوع حقوق ترمیمی اند.(قبلی؛ص369)
10-4-4 این انواع بیشتر عبارتند از ایجاد همزیستی منظم و مقرر بین افرادی که وضع اجتماعی آنها از هم متمایز است. .(قبلی؛ص369)
11.به نظر او تقسیم کار مبتنی بر تصمیمهای عقلانی افراد به منظور افزودن بر بازده مشترک از راه تقسیم وظایف نیست؛جامعه جدید هم بر پایه قرار دادبنا نشده است.(قبلی؛ص370)
11-1 او با قرار دادگرایانی چون اسپنسر ویا اقتصاددانان ؛مخالف است.
11-2 دورکیم میگوید قرارداهای بین افراد در چارچوب یک شرایط اجتماعی صورت میگیرد که خود افراد تعیین کننده ان نیستند
11-3 تقسیم کار تخصصی و تمایز آفرین در واقع شرط مقدم وجود یک سپهر قرار دادی را تشکیل میدهد
11-4 گر چه افرادند که بین خود قرار داد میبندند ولی شرایط قراردادها را قانون گذار تعیین میکند که کار او ترجمان استنباطی است که جامعه کل از عدالت و بی عدالتی دارد.(قبلی؛ص370)
11-5 مقدمترین عنصر تعریف جامعه جدید ؛نمود تمایزپذیری اجتماعی است که قراردادگرایی نتیجه و مظهر آن است.
11-6 ماهیت اجتماعی افراد و چگونگی توافقهای آزادانه آنان را بر اساس جامعه کل میتوان فهمید.(قبلی؛ص371)
7.علت همبستگی اندامی یا تمایز پذیری اجتماعی که جامعه به عنوان خصیصه ذاتی جوامع جدید در نظر گرفته شده چیست؟
7-1 وقتی که ماهیت نمود اجتماعی است؛بنابر اصل همسانی علت ومعلول ؛علت هم باید مانند معلول اجتماعی باشد
7- 2 اوتبیین کنت را که عامل اساسی توسعه اجتماعی را ملال خاطر یا جستجوی خوشبختی میداند؛رد میکند
7-3 تمایزپذیری خوشی ها نتیجه تمایزپذیری اجتماعی است نه علت آن
7-4 درمورد خوشبختی هیچ گواه بر آن نیست که ما خوشبخت تر از پیشینیان خود باشیم .(قبلی؛ص371)
7-5 بهترین دلیل اینکه خوشبختی انسان همراه با ترقی جوامع جدید افزایش نمی یابد فراوانی خودکشی ها است
7-6 از نظر او تقسیم کار که نمودی اجتماعی است فقط با نمودهای اجتماعی دیگری میتواند تبیین شود
و آن هم چیزی نیست جز ترکیبی از حجم و تراکم مادی و اخلاقی جامعه
7-6-1 حجم:تعداد افرادی است که به یک اجتماع معین تعلق دارند
7-6-2 تراکم مادی: تعداد افراد در رابطه با سطح معین خاک
7-6-3 تراکم اخلاقی جامعه:شدت ارتباطها و مبادلات بین افراد(آرون؛ص372)
8 دورکیم برای تبین استدلالش ؛مفهموم تنازع بقا داروین را مطرح میکند
8-1 تمایزپذیری اجتماعی راه حل مسالمت جویانه تنازع بقا است
8-2 همینکه افراد به جایی میرسند که دیگر همانند هم نیستند بلکه متفاوتند؛و هر یک به سهم خود ر حیات همگان سهیم میشود ودیگر نیازی به از بین بردن تعداد زیادی از افراد نیست (آرون؛ص372)
9. محورهای اساسی اندیشه دورکیم :
9-1 تمایزپذیری اجتماعی شرط آفریننده آزادی فردی است
9-2 در جامعه فردگرا؛مشکل عمده عبارت از حفظ حداقل وجدان جمعی که اگر بکلی از بین برود همبستگی اندامی به تجزیه خواهد انجامید
9-3 فرد مظهر اجتماع است
0-4 حتی در جامعه که به هر کس اجازه ان را میدهد که خود خویش باشد سهم وجدانهای فردی مهمتر از آن است که ما معمولا تصورش را میکنیم(آرون؛ص373)
بعضی مارا به زناشویی ؛ برخی دیگر مارا به خودکشی یاتولیدنسل کمتر و مانند آنها وادار میکنند و اینها وقایع اجتماعی هستند.در نظر اول این وقایع از صورتهائی که در موارد جزئی به خود میگیرند جدا ناشدنی جلوه میکنند.اما به وسایله آمار میتوانیم آنها را از هم جدا کنیم.
(قواعد روش جامعه شناسی.ص۵)
در این جا بحث بر سرتمایز امر فردی از امر اجتماعی است.برای تمایز دادن بین این دو مقوله ما از آمار کمک میگیریم.
1. هر میزانی بیانگر هنجارهای آن جامعه است
2. با تغییر نگرش نگرش افراد جامعه نسبت موضوعی
3. هنجارهایشان نیز تغییر میکند
4. تغیییر هنجارها ؛تغییر شیوه ی عمل را به همراه دارد
5. تغیر شیوه ی عمل نسبت به گذشته ؛تغییر میزانها را به همراه دارد
مثال:
افزایش میزان دختران دانشجو:
1. در گذشته تحصیلات برای دختر مهم نبود
2. تغییر نگرش نسبت به حضور دختران در جامعه
3. تغییر نگرش نسبت به ازدواج دختران
4. اهمیت جایگاه فرد تحصیلکرده در جامعه و .........
5. همه ی اینها باعث میشوند که میزان دختران دانشجو نسبت به گذشته بیشتر شود
6. تغییر هنجارها تغییر شیوه های عمل تغییر میزانها
مورفوولوژی و فیزیولوژی:
در واقع وقایعی که به عنوان پایه و اساس به دست داده شده همگی شیوه های عمل یعنی عمل و وظیفه ی اجتماعی است(فیزیولوژی)
حال آنکه شیوه های هستی جمعی یعنی وقایعی نیز وجودداردکه همگی تشریحی و مربوط به شکل و هیات (مورفولوژی)جامعه اند
شاید بهتر آن باشد که عنوان مورفولوژیک را به را به آ« دسته از وقایع اجتماعی اختصاص دهیم که به زیرساز اجتماعی مربوطند.
شیوه های بودن همان شیوه های عمل اشست که محکم و مستقر شده است.
(قواعدروش جامعه شناسی.ص6)
فیزیولوژی:
1. باورها و ارزشهای جامعه
2. هنجارهایی که شیوه ی عمل را مشخص میکنند
3. ذهنی هستند
4. با تغییر هنجارها شیوه ی عمل نیز تغییر میکند
مورفولوژی:
1. شیوه های بودن
2. عینی است و مربوط به شکل و هیات جامعه اند
3. اثرفیزیکی شده دهها هنجار است
4. با تغییر فیزیولوژی مورفولوژی هم تغییر میکند
1.شیوه های بودن یا هستی همان چیزی است که ما از طریق عمل به ارزش ها به آن میرسیم.
2.وقتی ما به هنجارو باوری عمل میکنیم این هنجار نوع خاصی از بودن را برای ماتجویز میکند.
3.واین همان شیوه های عمل است که عینی و قابل مشاهده شده است.
مثال:
1. در اکثر مناطق شمالی ایران مجالس عروسی مختلط است. شیوه ی عروسی گرفتن براساس ارزشها و باورها یی است که در این زمینه وجود دارد.اینگونه عروسی گرفتن اثر فیزیکی شده و عینی چندین هنجار است.
2. در ایران اکثر فرزندان تا زمان ازدواج با خانواده هایشان زندگی میکنند ولی در کشورهای غربی اینگونه نیست همینکه فرزندانشان به سن قانونی 18 سالگی یا کمتر رسیدند از خانواده جدا شده و به صورت مستقل زندگی میکنند.این شیوه ی زندگی در ایران نتیجه هنجارهایی است که فرد را به خانواده متصل میکنند. در اهمیت خانواده,کنترل فرزندان,...... وجود دارد.
تمایز پدیده ی بهنجار از نابهنجار یا مرضی:
دوصورت پدیده ی جامعه شناسی:بعضی در سراسر نوع عمومیت دارد؛دسته دیگر بعکس استثنایی است؛یعنی در زمان و مکان استثنایی است.
(قواعد روش.ص۱۶)
پدیده ی بهنجار:
1. دارای عمومیت است(فراگیر)
2. به هنجارهای اساسی یک جامعه مربوط است
3. پدیده ای طبیعی است
پدیده ی نابهنجار:
1. از خاصیت فراگیری برخوردار نیست
2. طبیعی نیست
3. محدود به زمان و مکان خاصی است
وقتی پدیده ای دارای عمومیت است :
1. باید ببینیم شرایط این عمومیت بوده؟(رجوع به گذشته)
2. آیا در زمان کنونی نیز این شرایط وجود دراد؟
3. اگر شرایط گذشته وجود نداشته باشد با پدیده ای نابهنجار روبرو ایم.
4. شرایط جامعه در گذشته باعث بوجود آمدن عمومیت یک پدیده شده
5. ولی در حال حاضر شرایط تغییر کرده و آن پدیده عمومیتش را از دست داده است.
6. عمومیت یک پدیده از حیات جمعی یک جامعه نشات میگیرد یعنی اینکه این پدیده ممکن است در جامعه ای دیگر عمومیت نداشته باشد زیرا حیات جمعی آن را ضروری یا سودمند نمیداند و عمومیت ندارد.
مثال:
در روستاهای بجنورد در سالهای گذشته در مراسم عزاداریشان از تریاک به عنوان یک وسیله پذیرایی استفاده میشد در حالیکه در دیگر روستاهای استان خراسان اینگونه نیست.این پدیده در این مکان دارای عمومیت بوده پس پدیده ای بهنجار است ولی در خارج از این مکان غیر فراگیر و نابهنجار است.
مثال:
زمانی استفاده از ویدئو پدیده ای نابهنجار بود بدلیل اینکه عمومیت نداشت
ولی امروزه این پدیده بهنجار و دارای عمومیت است.
دورکیم (قواعد روش جامعه شناسی)
2 قضیه ی بنیادی دورکیم :
الف: پدیده های اجتماعی را باید در حکم اشیاء واقعی در نظر گرفت.
ب: خصیصه ی پدیده ی اجتماعی آنست که اجباری را بر افراد وارد میکند. (آرون.ص413)
در واقع این عبارت بیان دیگر این جمله است که :
1: علم جامعه شناسی ازسایرعلوم مستقل است.
2:پدیده های اجتماعی را باید همانند پدیده هایی که در بیرون از فرد ودر طبیعت قرار دارند مشاهده و بررسی کرد.
3:اما پدیده های اجتماعی را باید از روی اجباری که ایجاد میکنند شناخت.
یعنی اینکه این پدیده ها حاصل جمع است نه روح و روان فردی.
این پدیده ها الزامی را برای فرد ایجاد میکنند که با رعایت آن با جمع همنوایی و باتخطی از آن از سوی جمع مجازات میشود.
مثال:دزدی کردن تخطی از خط مشی های جامعه است ونوعی جرم محسوب میشود.وکسی که دزدی کند چون اجبار جامعه را در رعایت این خط مشی ها رعایت نکرده مجازات میشود.
پدیده ی اجتماعی:
پدیده های اجتماعی هر نوع شیوه ی عملی است که میتواند اجباری خارجی بر فرد وارد کند. (آرون.ص412)
شیوه های عمل و فکر و احساس که در بیرون از فرد وجود دارند و از قدرت و قوت اجباری بر خوردارند و به وسیله ی آن خود را بر فرد تحمیل میکنند.(قواعد روش جامعه شناسی ص۲۹)
واقعه ی اجتماعی آنست که در عین داشتن وجود مخصوص و مستقل از تظاهرات فردی در سراسر جامعه معینی عام باشد. ( قواعد روش جامعه شناسی ص 37)
1:این پدیده های اجتماعی در ذهن فرد نیستند
2:ان چیزی است که بیرون از فرد است(جامعه تعیین کرده)
3: اجباری خارجی را بر فرد تحمیل میکند.
4:این اجبار در مورد جریانهای اجتماعی نیز دیده میشود.(هیجانهای ناشی از دیدن فوتبال یا یک سخنرانی سیاسی).
به عبارت دیگر شیوه های رفتاری که به ما آموخته شده و میشود و ما آنها را فرا گرفته ایم ودر زندگی روزانه به کار میبندیم پدیده ها ی اجتماعی است.که عدم رعایت این شیوه ها ابتدا مقاومت هایی از سوی جامعه و سپس مجازات هایی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم برایمان دارد.و باید از پیشداوری در مورد آنها پرهیز کنیم.و این پدیده ها را اجتماعات انسانی برای بهتر نگاه داشتن جامعه یشان وضع کرده اند نه خود افراد.
البته اجبار در این جا به معنای زور ونیروی فیزیکی نیست .
در بیشتر موارد این اجبار از طریق فرایند تربیت و درونی شدن در فردوجود دراد وبه وجود می اید وفرد از این پدیده ها با میل باطنی اطاعت میکند.
مثال:زود ازدواج کردن در جامعه ی ما.
سلام کردن هنگامی که به جمعی وارد میشویم
مثال:طلاق در جامعه ی ما امری مذموم است واز دید اسلام گناه بسیاری داردو بنابراین جامعه راهکارهایی برای پیشگیری از طلاق گذاشته است در واقع در برابر این عمل فرد مقاومت میکند.و مردم با فرد مطلقه مثل آدم جانی برخورد میکنند زیرا این شیوه ی فکر کردن در مورد فرد مطلقه را جامعه به ما اموخته است.حال اینکه در جوامع دیگر اینگونه نیست و طلاق امری مذموم شمرده نمیشود و به راحتی یک زن وشوهر میتوانند از هم طلاق بگیرند.
عمومیت پدیده های اجتماعی:
پس عمومیت پدیده های اجتماعی نیست که انها را از پدیده های دیگر متمایز و مشخص میسازد. (قواعد روش جامعه شناسی.ص32)
1:هر پدیده ی عمومی ای اجتماعی نیست
2:هر پدیده ی اجتماعی ای عمومی است(نسبت به همه فراگیر است)
در واقع متمایز بودن پدیده های اجتماعی از دیگر پدیده ها به خاطر عمومیت آنها نیست بلکه به خاطر اجتماعی بودن(از سوی جامعه تعیین شدنش) آنهاست.
مثال:سرماخوردگی در فصل زمستان یک پدیده ی عمومی است ولی اجتماعی نیست.
رعایت قوانین راهنمایی ورانندگی پدیده ای اجتماعی میباشد نه به علت اینکه همه آن را رعایت میکنند بلکه به علت اینکه جامعه این قوانین را وضع کرده وهمه را ملزم به رعایت این قوانین میداندو این قوانین نسبت به همه عمومیت دارد
